LOGO VNBET
LUẬN A TỲ ĐÀM TỲ BÀ SA

QUYỂN 13

Chương 1: KIỀN-ĐỘ TẠP

Phẩm 3: NHÂN, Phần 1

 Mười hai chi duyên của một đời người nầy, có bao nhiêu duyên  quá khứ, bao nhiêu duyên vị lai, bao nhiêu duyên hiện tại?
Chương và giải thích nghĩa chương như thế, trong đó, nên nói  rộng là Ưu-ba-đề-xá.
Hỏi: Vì sao soạn luận nầy?
 Đáp: Vì nhằm ngăn nghĩa của người khác, như Tỳ-bà-Xà-bà-đề  nói: Duyên khởi là pháp vô vi.
Hỏi: Vì sao người kia nói duyên khởi là pháp vô vi.
 Đáp: Vì người kia dựa vào kinh Phật, kinh Phật nói: Nếu Đức  Phật xuất thế, hoặc không xuất thế, pháp trụ nơi pháp giới, Như lai  thành Đẳng chánh giác, vì người khác mà hiển hiện, cho đến nói rộng.  Người kia vì nghĩa nầy nên nói pháp duyên khởi là vô vi.
Vì nhằm ngăn ý của người nói như thế, tức pháp duyên khởi rơi  vào thế gian, nếu rơi vào thế gian thì phải biết pháp duyên khởi nhất  định là hữu vi, chẳng phải vô vi. Vì sao? Vì không có pháp vô vi nào  rơi vào thế gian.  Hỏi: Nếu duyên khởi là pháp hữu vi thì làm sao hiểu kinh kia:  Nếu Đức Phật xuất thế, hoặc không xuất thế, thì pháp trụ pháp giới,  cho đến nói rộng?
Đáp: Phải biết ý thú của kinh kia.  
Hỏi: Ý thú của kinh kia thế nào?
 Đáp: Kinh kia nói về nghĩa quyết định của nhân quả. Nếu Đức  Phật xuất thế, hoặc không xuất thế, thì vô minh cũng thường là nhân  của hành, hành thường là quả của vô minh. Cũng thế, cho đến sinh là  nhân của già chết, già chết là quả của sinh.

* Trang 327 *
device

Như nghĩa nầy là ý thú của kinh kia hoặc như chỗ hiểu của ông  về ý thú của kinh kia, hoặc nếu Phật xuất thế, hoặc không xuất thế, thì  đất vẫn thường là tướng cứng chắc, cho đến gió vẫn thường là tướng  lay động, bốn đại có thể là pháp vô vi chăng? Nếu Đức Phật xuất thế,  hoặc không xuất thế, thì sắc vẫn thường là tướng sắc, cho đến thức  thường là tướng thức. Các ấm như thế lại là pháp vô vi chăng? Nếu  Đức Phật xuất thế, hoặc không xuất thế, thì thuốc Già-lô-hê-ni trong  quả Ha-lê-lặc-ca thường là vị đắng, lại là pháp vô vi chăng? Như chỗ  ông nói: Nếu Đức Phật xuất thế, hoặc không xuất thế, thì bốn đại, các  ấm, thuốc Già- lô-hê-ni v.v... trong quả Ha-lê-lạc-ca thường là hữu vi.  Pháp duyên khởi giống như thế, nếu Đức Phật xuất thế, hoặc không  xuất thế, dù trụ pháp giới, cũng vẫn là hữu vi, chẳng phải vô vi. Cho  nên, vì nhằm ngăn nghĩa của người khác, vì muốn hiển bày nghĩa  mình, cũng muốn thể hiện nghĩa tương ưng của pháp tướng, nên soạn  luận nầy.
Một người ở đời nầy cho đến nói rộng. Tôn giả kia trong đó  muốn nói năm thứ nghĩa:
1.         Vì sao chỉ nói một người?
2.         Vì người nào mà nói?
3.         Vì sao nói đời nầy?
4.         Nói những đời nào?
5.         Nói hiện tại nào?
Chỉ nói một người: Vì muốn bỏ đi lỗi phiền phức của văn kinh.  Nếu văn kinh nói: Tất cả chúng sinh thì phiền phức, vì muốn cho  không có lỗi phiền toái, nên chỉ nói một người. Như nói một người,  phải biết tất cả chúng sinh cũng thế.
Hỏi: Vì những người nào mà nói?
 Đáp: Nghĩa là nếu con người trải qua mười hai chi duyên, cũng  như trèo lên tảng đá, cũng như leo lên cầu thang. Nếu vô minh, hành  quá khứ khởi hiện ở trước, thì có thể sinh ra thức, danh sắc, sáu nhập,  xúc, thọ hiện tại. Nếu ái, thủ, hữu hiện tại khởi hiện ở trước, thì có thể  sinh ra sinh, già chết ở vị lai. Nói như người nầy: Nếu vô minh, hành  quá khứ khởi hiện ở trước thì có thể sinh ra thức, danh sắc, sáu nhập,  xúc, thọ trong hiện tại. Nếu ái, thủ, hữu hiện tại không khởi hiện ở  trước, thì sẽ không thể sinh ra sinh, già chết ở vị lai, nghĩa là ở đây  không nói như người nầy. Nếu vô minh, hành quá khứ, cho đến có thể  sinh ra sinh, già chết ở vị lai, thì điều trong đó nói, như trong Kiền-độ  Trí đã nói.
Hỏi: Người học thành tựu tám thứ đạo tích, trong đó vì những  người học nào mà nói?

* Trang 328 *
device

 Đáp: Nếu trải qua các tam-muội thiền thì cũng như trèo lên tảng  đá, cũng như trèo lên cầu thang. Trước, nhập định có giác, có quán, kế  đến, sẽ nhập định không có giác, không có quán. Thứ đến, nhập định  vô sắc, xuất định vô sắc, nhập định Diệt tận, xuất định Diệt tận, khởi  tâm thế tục. Hiện ở trước, nghĩa là ở trong đó nói như người nầy: Nếu  nhập định có giác, có quán thì xuất định kia, cho đến nhập định Diệt  tận, từ định Diệt tận khởi, tâm vô lậu hiện ở trước, nghĩa là ở trong đó  không nói: Nếu nhập định có giác, có quán, xuất địnhkia, cho đến  nhập định Diệt tận, xuất định tận, tâm hữu lậu hiện ở trước, trong đó  nói, cũng như kinh nói: Thấy hình dáng xinh đẹp của chị em nầy, thời  gian sau, hai thiếu nữ ấy trở nên gầy ốm, già yếu, vào thời gian sau,  thấy họ bệnh nằm trên giường, thời gian sau nữa, người ta thấy họ đã  chết. Trải qua một ngày, hai ngày, cho đến bảy ngày, thời gian sau  nữa, thấy sắc diện họ xanh xao, thậm chí từng đốt xương rã lìa, tan tác.
Phải trải qua sự việc lúc ấy, hoặc không phải trải qua sự việc lúc  ấy, trong đó không nói, trong đây nói một người là phải trải qua mười  hai nhân duyên, nói rộng như trên.
Hỏi: Vì sao nói đời nầy?
Đáp: Nghĩa là nếu đời hiện tại, phải biết nói quá khứ, vị lai cũng thế.
Hỏi: Vì những đời nào mà nói?
Đáp: Nghĩa là thông qua sự sống của một thân nầy mà nói. Nói hiện tại nào? Nghĩa là nói một đời hiện tại nầy, không nói sát- na hiện tại, không nói thời gian hiện tại.
Hỏi: Mười hai chi duyên trong đời nầy của một người, có bao  nhiêu duyên ở quá khứ?
 Đáp: Có hai, đó là vô minh, hành, tức là ngăn dứt không có việc  trải qua ở đời trước. Hai ở vị lai, nghĩa là sinh, già chết, tức ngăn dứt  không có việc sinh của đời vị lai. Tám duyên là thức hiện tại cho đến  hữu, tức là nói nhân, quả nối tiếp nhau. Hai duyên là quá khứ tức là  ngăn dứt thường kiến. Hai duyên là vị lai, thì ngăn dứt đoạn kiến. Tám  duyên là hiện tại, tức là hiển bày trung đạo.
Hỏi: Quá khứ cũng có mười hai chi duyên, vị lai cũng có mười  hai chi duyên, hiện tại cũng có mười hai chi duyên, vì sao lại nói hai ở  quá khứ, hai ở vị lai và tám ở hiện tại?   Đáp: Pháp hiện tại dùng nhân suy ra quả, dùng quả suy ra kiếm  nhân. Hiện tại lấy nhân suy ra quả, nghĩa là ái, thủ, hữu hiện tại là  nhân của sinh, già chết ở vị lai. Sinh, già chết là quả. Dùng quả suy ra  nhân

* Trang 329 *
device

là: Quả hiện tại là thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ. Nhân nầy là vô  minh, hành ở quá khứ. Dùng nhân hiện tại để suy ra quả, dùng quả  hiện tại suy ra nhân nên nói như thế: Ở đây nói là pháp duyên khởi  của số chúng sinh, như kinh Ba-già-la-na nói: Thế nào là pháp duyên  khởi? Tất cả pháp hữu vi.
Hỏi: Ở đây nói và kinh kia nói có gì khác nhau không?
 Đáp: Ở đây nói số chúng sinh, kinh kia nói số chúng sinh, số phi  chúng sinh, ở đây nói pháp có căn, kinh kia nói pháp có căn, không có  căn. Ở đây nói pháp có tâm, kinh kia nói pháp có tâm, không có tâm.  Ở đây nói pháp nội, kinh kia nói pháp nội, ngoại. Văn luận nầy là bất  liễu nghĩa, văn kinh kia là liễu nghĩa, cho đến nói rộng. Pháp duyên  khởi có bốn thứ:
1.         Sát-na.
2.         Nối tiếp nhau.
3.         Thời gian.
4.         Thứ lớp.
Ở đây nói sát-na, kinh kia nói nối tiếp nhau. Ở đây nói thời gian,  kinh kia nói thứ lớp.
Hỏi: Vì sao ở đây chỉ nói pháp duyên khởi của số chúng sinh?
 Đáp: Tôn giả kia dựa vào kinh Phật soạn ra luận. Trong kinh  Phật nói pháp duyên khởi của số chúng sinh. Kinh Phật là căn bản của  luận nầy. Cho nên Tôn giả kia đã dựa vào kinh Phật để soạn luận.
Hỏi: Như thế nhân luận sinh luận, vì sao trong kinh Đức Thế tôn  chỉ nói pháp duyên khởi của số chúng sinh, không nói số phi chúng  sinh?
 Đáp: Nghĩa thuận theo có là nghĩa của chi, vì chi nầy thuận theo  mà có, nên chỉ nói số chúng sinh không nói số phi chúng sinh, như  kinh nầy nói pháp duyên khởi của số chúng sinh, phải biết, kinh khác  nói chi hữu, cũng nói pháp duyên khởi của số chúng sinh.
Hỏi: Pháp duyên khởi và pháp duyên sinh có gì khác nhau  không?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Không có khác nhau. Vì sao? Vì như  kinh Ba-già-la-na nói: Thế nào là pháp duyên khởi? Là tất cả pháp  hữu vi. Thế nào là pháp duyên sinh? Là tất cả pháp hữu vi. Nghĩa nầy có  thể như thế, nhưng cũng nên tìm tướng khác nhau: Nhân là duyên  khởi, quả là duyên sinh. Như nhân quả, năng sự, sở sự, năng tướng, sở  tướng, năng thành, sở thành, năng nối tiếp, sở nối tiếp, năng sinh, sở  sinh, năng nhận lấy, sở nhận lấy, phải biết cũng giống như thế.

* Trang 330 *
device

Lại có thuyết nói: Quá khứ là duyên khởi, vị lai, hiện tại là duyên sinh.
Lại có thuyết nói: Vô minh là duyên khởi, hành là duyên sinh, cho đến sinh là duyên khởi, già chết là duyên sinh.
Lại có thuyết nói: Vô minh là duyên khởi, già chết là duyên sinh. Mười chi khác là duyên khởi, duyên sinh.
Lại có thuyết nói: Hai chi ở quá khứ là duyên khởi, hai chi ở vị  lai là duyên sinh, các chi còn lại là duyên khởi duyên sanh.
Tôn giả Phú-na-xa nói: Trong đó lẽ ra có bốn trường hợp: Hoặc  có duyên khởi, chẳng phải duyên sinh, hoặc có khi duyên sinh, chẳng  phải duyên khởi, cho đến nói rộng thành bốn trường hợp:
1.         Duyên khởi chẳng phải duyên sinh: Là pháp vị lai.
2.         Duyên sinh chẳng phải duyên khởi: Là tử ấm quá khứ, hiện tại,  sau cùng của A-la-hán.
3.         Duyên khởi duyên sinh: Trừ năm ấm tử của A-la-hán quá khứ,  hiện tại và các pháp quá khứ, hiện tại khác.
4.         Không phải duyên khởi, chẳng phải duyên sinh: Là pháp vô vi.
Như kinh Pháp Thân đã nói: Các vô minh quyết định sinh hành, không lìa nhau, thường theo nhau, đó gọi là duyên khởi, duyên sinh.  Nếu vô minh không quyết định sinh hành, hoặc có khi lìa nhau không  theo nhau, đó gọi là duyên sinh, chẳng phải duyên khởi, cho đến sinh,  già chết, cũng nên nói như thế.
Tôn giả Hòa-tu-mật nói: Nhân là duyên khởi, từ nhân sinh ra  pháp là duyên sinh.
Lại nữa, sự hòa hợp là duyên khởi, từ hòa hợp sinh là duyên sinh.
Lại nữa, năng khởi, sở khởi, năng sinh, sở sinh cũng giống như  thế, đó là sự khác nhau giữa duyên khởi và duyên sinh.  
Hỏi: Thể tánh của pháp duyên khởi nầy là gì?
 Đáp: Thể là năm ấm, năm ấm là thể của duyên khởi, là tánh, là  ngã, là vật, là tướng. Đã nói thể tánh của pháp duyên khởi, về lý do  nay sẽ nói:
Hỏi: Vì sao gọi là pháp duyên khởi?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Thể tánh có thể khởi đợi duyên mà  khởi, nên gọi là duyên khởi.
Lại có thuyết nói: Mỗi pháp đều từ duyên khác khởi, nên gọi là  duyên khởi. 

* Trang 331 *
device

   Lại có thuyết nói: Vì bình đẳng từ duyên sinh, nên gọi là duyên khởi.  Hỏi: Các pháp hoặc từ bốn duyên sinh, hoặc từ ba duyên sinh, hai duyên sinh. Thế nào là bình đẳng từ duyên sinh là nghĩa duyên khởi?
 Đáp: Tức do việc nầy, nên bình đẳng từ duyên sinh, là nghĩa  duyên khởi. Hoặc pháp phải từ bốn duyên sinh, là ba duyên, hai duyên  thì không thể sinh. Từ ba duyên sinh: hai duyên, bốn duyên thì không  thể sinh. Từ hai duyên sinh: ba duyên, bốn duyên thì không thể sinh.  Vì việc nầy, nên bình đẳng từ duyên sinh là nghĩa duyên khởi.
Lại có thuyết nói: Lúc pháp sinh, trừ tự thể của nó, tất cả pháp  khác và duyên oai thế, vì việc nầy cho nên bình đẳng từ duyên sinh là  nghĩa duyên khởi.
Lại có thuyết nói: Bình đẳng sinh là nghĩa duyên khởi, như nói:  Tâm của tất cả chúng sinh sinh, bình đẳng, trụ bình đẳng, diệt bình  đẳng.
Lại có thuyết nói: Tất cả chúng sinh đều đồng duyên nầy, nên  gọi là pháp duyên khởi.
Hỏi: Như chúng sinh nầy, hoặc có người nhập Niết-bàn trước,  hoặc có người nhập Niết-bàn sau, tại sao đồng đẳng duyên nầy?
 Đáp: Người nhập Niết-bàn trước đối với pháp duyên khởi, trước  ít, sau nhiều. Người nhập Niết-bàn sau đối với pháp duyên khởi, trước  nhiều sau ít. Do việc nầy, nên bình đẳng từ nhân duyên sinh là nghĩa  duyên khởi. Trong đó nói pháp duyên khởi của thời gian, có mười hai  thời, mười hai chi, mười hai năm ấm.
Tôn giả Xa-ma-đạt nói: trong khoảng một sát-na có mười hai chi  duyên. Nếu do tâm tham mà sát sinh, thì kia tương ưng ngu là vô minh,  tư duy tương ưng với tâm kia là hành. Tâm tương ưng với tâm kia là  thức. Khởi hữu tạo ra nghiệp, sẽ có danh sắc. Khởi hữu tạo ra nghiệp,  thì có sáu nhập. Xúc tương ưng với tâm kia là xúc. Thọ tương ưng với  tâm kia là thọ. Tham tức là ái. Triền tương ưng với tâm kia là thủ.  Thân, miệng gây ra nghiệp kia là hữu.
Như các pháp sinh nầy là sinh, các pháp biến đổi nầy là lão, các  pháp hư hoại nầy hết. Ở đây có thể nói như thế, nhưng trong đó nói  thời duyên khởi, có mười hai thời, mười hai chi, mười hai năm ấm,  không nói một khoảng sát-na. Như kinh Thức Thân nói: Vì ngu đối với  vật thể ở trước mắt, nên sinh ái. Ngu tức là vô minh, ái tức là hành,  phân biệt vật thể ở trước mắt là thức, bốn ấm cùng sinh với thức gọi là  danh sắc, các căn theo danh và sắc là sáu nhập, sáu nhập hòa hợp là  xúc, xúc đã

* Trang 332 *
device

từng trải là thọ, thọ nhận thú vui là ái, ái tăng rộng lớn là thủ, có thể  được nghiệp ở vị lai là hữu, tăng trưởng các ấm là sinh, các ấm biến  đổi là lão, ấm tan hoại là chết, nóng bức bên trong là ưu, phát ra tiếng  thảm thương, khóc lóc là bi, thân, tâm tiều tụy, héo hon là khổ não.  Những việc như thế là nỗi khổ lớn, mọi thứ nguy nan của ấm.
Hỏi: Truyết trước và thuyết nầy có gì khác nhau?
 Đáp: Thuyết trước nói một tâm, thuyết nầy nói nhiều tâm, thuyết  trước nói một sát-na, thuyết sau nói là thường nối tiếp nhau. Như Kinh Thi Thiết nói: Thế nào là vô minh? Là các kiết quá khứ.
Bình luận: Không nên nói thế, vì nếu nói thế thì các pháp sẽ lìa  tự tướng. Nên nói rằng: Thế nào là lúc các kiết quá khứ là vô minh? Thời  gian của các hành của quá khứ hành là sao? Thế nào là sự nối tiếp  nhau của thức, tâm và quyến thuộc? Sao gọi là danh sắc đã thọ sinh  nối tiếp nhau, bốn loại sắc căn chưa sinh, sáu nhập chưa đủ?
1.         Tên Ca-la-la.
2.         A-phù-đa.
3.         Tỳ-thi.
4.         Già-na.
5.         Ba-la-xa-ha.
Các tên gọi như thế gọi là danh sắc.
Thế nào là sáu nhập? Bốn thứ sắc căn đã sinh, sáu nhập đầy đủ,  các căn nầy chưa thể làm chỗ nương cho xúc, thời kỳ nầy được gọi là  sáu nhập
Thế nào là xúc? Các căn nầy đã có thể làm chỗ nương cho xúc,  chưa phân biệt khổ, vui, không thể tránh khỏi nguy hại, như bốc phải  lửa, xúc chạm chất độc, cầm dao và các thứ bất tịnh, thời gian nầy  được gọi là xúc.
Thế nào là thọ? Có thể phân biệt được khổ, vui, tránh khỏi các  mối nguy hại: bốc lửa, xúc chạm chất độc, không cầm dao, lìa các thứ  bất tịnh, có thể sinh tham ái, không khởi dâm dục, đối với tất cả vật  không sinh nhiễm đắm, thời gian nầy được gọi là thọ. Thế nào là ái? Đủ ba ái trên, thời gian nầy được gọi là ái.
Thế nào là thủ? Vì tham cảnh giới, nên tìm kiếm bốn phương,  thời gian nầy được gọi là thủ.
Thế nào là hữu? Lúc theo đuổi tìm kiếm, khởi nghiệp thân,  miệng, ý, thời gian nầy được gọi là hữu. Thế nào là sinh? Như thức hiện tại ở vị lai, thời gian nầy gọi là

* Trang 333 *
device

sinh.
Thế nào là già chết? Như danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ hiện tại ở  nơi vị lai, thời gian nầy gọi là già chết.
Lại có thuyết nói: Vô minh có hai thứ: vô minh phá thể, và vô  minh không phá thể. Duyên hành có hai thứ: Có tư duy, có chỗ tạo tác  của tư duy. Hành duyên thức có hai thứ: Có khi đi chung với ăn năn,  có khi không đi chung với ăn năn. Thức duyên danh sắc có hai thứ: Xứ  có ái, xứ không có ái. Danh sắc duyên sáu nhập có hai thứ: Có báo, có  nuôi lớn. Sáu nhập duyên xúc có hai thứ: Xúc có đối, xúc tăng ngữ.  Xúc duyên thọ có hai thứ: Có thân thọ, có tâm thọ. Thọ duyên ái có  hai thứ: Có ái dâm dục, có ái giúp sinh. Ái duyên thủ có hai thứ: Có từ  kiến sinh, có từ ái sinh. Thủ duyên hữu có hai thứ: Có từ trong sinh, có  từ ngoài sinh. Hữu duyên sinh có hai thứ: Có một sát-na, có chung một  thân. Sinh duyên già có hai thứ: Có chỗ thấy của mắt, có chỗ thấy của  giác tuệ. Già duyên chết có hai thứ: Có tử của một sát-na, có tử của  một thân.
Như nói: Vô minh duyên hành.
Hỏi: Vì sao chỉ nói vô minh duyên hành, không nói vô minh nhân  hành?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Cũng nói vô minh nhân hành, như kinh  Ma- Ha Ni-đà-na nói: Phật bảo Tôn giả A-nan! Do nhân như thế,  duyên như thế, sự như thế, sinh là nhân của già chết, như sinh là nhân  của già chết, cho đến vô minh làm nhân cho hành cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nếu nói vô minh nhân hành, thì chỉ nói nhân  duyên, chứ không nói duyên khác, nếu nói vô minh duyên hành, tức là  nói đủ bốn duyên.
Lại có thuyết nói: Nếu nói vô minh nhân hành, thì chỉ nói hành  nhiễm ô. Còn nếu nói vô minh duyên hành, thì sẽ nói hành nhiễm ô,  hành không nhiễm ô.
Hỏi: Vì sao chỉ nói vô minh duyên hành, mà không nói hành  duyên vô minh?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Nếu nói hành duyên vô minh, thì chỉ  nói duyên, không nói nhân.
Lại nữa, trong đây nói pháp duyên khởi của thời gian: Sinh trước  là vô minh, sinh sau là hành.
Hỏi: Như vô minh là mười hai chi duyên, vì sao chỉ nói vô minh  duyên hành?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Nên nói mà không nói, phải biết thuyết  nầy nói chưa trọn vẹn , cho đến nói rộng.

* Trang 334 *
device

Lại có thuyết nói: Duyên có hai thứ: gần và xa. Nếu nói vô minh  duyên hành, tức là nói duyên gần, nếu nói ở chi khác thì nói duyên xa.  Ở đây nói gần, không nói xa. Như gần, xa, đời nầy, đời khác, phải biết  cũng giống như thế.
Lại nữa, vô minh làm duyên thuận theo cho hành, không đồng  với chi khác, cho nên nói làm duyên cho hành, không làm duyên cho  chi khác. Như nói: Hành duyên thức, cũng nói danh sắc duyên thức.
Hỏi: Lại nói: Duyên hai sinh thức, ba thứ nầy có gì khác nhau?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Hành duyên thức là nói sự khác nhau  của nghiệp. Danh sắc duyên thức là nói thức trụ khác nhau. Duyên hai  sinh thức là nói chỗ nương và cảnh giới khác nhau.
Lại có thuyết nói: Hành duyên thức như lúc mới nhận lấy đầu  tiên. Danh sắc duyên thức như lúc gìn giữ. Duyên hai sinh thức như lúc  nuôi lớn.
Lại có thuyết nói: Hành duyên thức, là nói trạng thái nối tiếp  nhau ban đầu. Danh sắc duyên thức là nói đã thành lập. Duyên hai  sinh thức là nói thành lập xong, có thể duyên cảnh giới.
Lại có thuyết nói: Hành duyên thức là nói danh sắc của hành.  
Danh sắc duyên thức là nói danh sắc của báo. Duyên hai sinh thức là  nói chỗ nương và duyên cảnh giới.
Lại có thuyết nói: Hành duyên thức là nói thức đường ác. Danh  sắc duyên thức là nói cõi người và thức của tầng trời cõi Dục. Duyên  hai sinh thức là nói sắc thức cõi Sắc, Vô sắc.
Tôn giả Ba-xa nói: Hành duyên thức là thức của trung ấm. Danh  sắc duyên thức là thức của sinh ấm, duyên hai sinh thức là căn bản có  thức.
Lại có thuyết nói: Hành duyên thức, danh sắc duyên thức là nói  thức nhiễm ô, duyên hai thức là nói nhiễm ô, không nhiễm ô. Như  nhiễm ô, không nhiễm ô, ẩn một - không ẩn một có lỗi - không có lỗi,  thối lui - không thối lui, phải biết cũng giống như thế.
Hỏi: Thức duyên danh sắc và danh sắc duyên thức, có gì khác  nhau?
 Đáp: Thức duyên danh sắc là nói trạng thái nối tiếp nhau ban  đầu. Danh sắc duyên thức, đã nối tiếp nhau, là nói sự thành lập. Thức  duyên danh sắc như thế là nói mới sinh. Danh sắc duyên thức là nói  sinh xong, gìn giữ.
Lại có thuyết nói: xoay vần duyên nhau nầy, như bó lau dựa vào  nhau mà đứng, như nài và voi xoay vần dựa vào nhau, có thể có chỗ

* Trang 335 *
device

đến. Cũng như thuyền và thuyền trưởng xoay vần dựa vào nhau, để  đến bờ bên kia.
Hỏi: Như hóa sinh làm sao thức duyên danh sắc?  
Đáp: Ở đây nói thai sinh, không nói hóa sinh.
Bình luận: Nên nói hóa sinh cũng thế. Như hóa sinh, là ban đầu  được các căn, lúc chưa bén nhạy, là nói thời gian thức. Về sau, nếu  được mãnh mẽ, nhạy bén, là nói danh sắc, danh sắc duyên sáu nhập.
Hỏi: Như danh sắc ở trong sáu nhập, vì sao nói danh sắc duyên  sáu nhập?
 Đáp: Như trước nói: Lúc chưa được bốn thứ sắc căn, sáu nhập  chưa đủ Ca-la-la, A-phù-đà, Tỳ-thi, Già-na, Ba-la-xà-khư, đó gọi là  thời danh sắc,sáu nhập duyên xúc.
Hỏi: Trong đây nói sáu nhập duyên xúc, ở chỗ khác lại có nói  danh sắc duyên xúc, lại nói duyên hai sinh xúc. Ba thuyết nầy có gì  khác nhau?
 Đáp: Sáu nhập duyên xúc là nói chỗ nương khác nhau. Danh sắc  duyên xúc là nói chỗ nương và cảnh giới khác nhau. Vì sao? Vì tất cả  pháp ngoài hòa hợp đều dựa vào trong, duyên hai sinh xúc là nói xúc  hiện tại.
Lại có thuyết nói: Sáu nhập duyên xúc là nói thời xúc. Danh sắc  duyên xúc là nói thể của xúc. Duyên hai sinh xúc là nói ba đẳng xúc.  Xúc duyên thọ.
Hỏi: Xúc, thọ là pháp cộng hữu tương ưng, vì sao nói xúc duyên  thọ, không nói thọ duyên xúc?
 Đáp: Dù là pháp cộng hữu tương ưng, nhưng pháp tự có và pháp  tương ưng kia có thuận theo và có không thuận theo. Như xúc làm  duyên thuận theo cho thọ, thọ làm duyên không thuận theo cho xúc.  Như đèn tuy cùng sinh với sự chiếu sáng, nhưng đèn là nhân của sự  chiếu sáng, sự chiếu sáng chẳng phải nhân của đèn. Pháp kia cũng  giống như thế. Như trước đã nói: Trong đây nói pháp duyên khởi: Xúc  là thời gian trước, thọ là thời gian sau. Cho nên, nói xúc duyên thọ,  không nói thọ duyên xúc. Thọ duyên ái.
Hỏi: Như lạc thọ duyên ái, có thể như thế. Vì sao? Vì vừa ý. Nên  tìm kiếm bốn phương là khổ thọ, làm sao làm duyên cho ái được?
 Đáp: Tôn giả Hòa-tu-mật nói: Khổ thọ làm duyên cho ái hơn là  lạc thọ, bất khổ bất lạc thọ. Việc ấy thế nào? Như Đức Thế tôn nói: Bị  bức bách do khổ thọ tham cầu lạc thọ, vì thọ nhận lạc thọ nên bị sử  dục ái sai khiến.

* Trang 336 *
device

Lại có thuyết nói: Ba thứ thọ đều có thể làm duyên cho ái. Việc  ấy thế nào? Về nghĩa, nói lạc thọ nói như thế nầy: Ngã có thể sai  khiến sinh hữu nối tiếp nhau, chúng sinh vì tham ngã nên theo đuổi,  tìm kiếm khắp nơi. Khổ thọ nói như thế nầy: ngã cũng có thể sai khiến  sinh hữu nối tiếp nhau, bị ngã ép ngặt, vì tham vui, nên rong ruổi khắp  nơi. Bất khổ bất lạc thọ nói như thế nầy: Có chỗ khổ, lạc thọ, ngã  cũng có thể khiến cho sinh hữu nối tiếp nhau, huống gì đệ Tứ thiền trở  lên, không có khổ lạc xứ mà không thể.
Lại có thuyết nói: Ba thọ đều có thể làm duyên cho ái, như Kinh  Thân Thức nói: Không biết như thật có ba thọ, tức là sinh ra ái.
Hỏi: Ba thọ nầy vì sao làm duyên cho ái?  
Đáp: Ái có năm thứ:
1.         Ái tìm vui.
2.         Ái không muốn lìa niềm vui.
3.         Ái không sinh khổ.
4.         Ái nhanh chóng lìa khổ.
5.         Ái ngu.
Ái tìm vui là: chưa sinh ái lạc, muốn làm cho sinh, nên sinh ái. Ái  không muốn lìa niềm vui là: đã đến lạc thọ, tâm không muốn lìa, nên  sinh ái. Ái không sinh khổ là: Khổ thọ chưa đến, vì muốn làm cho bất  sinh, nên sinh ái. Ái chóng lìa khổ là: đã sinh khổ thọ, vì muốn cho  nhanh chóng diệt, nên sinh ái. Chưa sinh bất khổ bất lạc thọ, vì muốn  làmcho sinh, nên sinh ái. Đã sinh dục không mất nên sinh ái, cũng có  thể sinh ra ái ngu. Ái duyên thủ.
Hỏi: Thọ duyên ái, ái trong thủ, hai ái nầy có khác gì nhau  không?
Đáp: Ái mới sinh gọi là ái, ái tăng thêm gọi là thủ.  Lại có thuyết nói: Dưới gọi là ái, trên gọi là thủ.
Lại có thuyết nói: Nếu ái lấy thọ làm nhân, thì đó gọi là thọ  duyên ái, nếu ái lấy ái làm nhân thì đó gọi là thủ.
Lại có thuyết nói: Nếu ái là quả của thọ, thì đó gọi là thọ duyên  ái. Nếu ái là quả của ái thì gọi là thủ.
Lại có thuyết nói: Nếu ái từ thọ sinh, thì đó gọi là thọ duyên ái.
Nếu ái từ ái sinh, thì gọi là thủ.
Lại có thuyết nói: Nếu ái có thể sinh phiền não, thì đó gọi là thọ  duyên ái, nếu ái có thể sinh nghiệp thì đó gọi là thủ.
Hỏi: Vì sao trước sinh duyên khởi vô minh ở ban đầu, sau lại sinh  duyên khởi ái ở ban đầu?

* Trang 337 *
device

Đáp: Hoặc có thuyết nói: Vì hai kiết nầy là sử căn bản, vô minh  là nhân duyên khởi quá khứ, ái là nhân duyên khởi vị lai. Lại có thuyết nói: Vô minh có sáu việc:
1.         Chung cả năm thứ.
2.         Có ở cả sáu thức.
3.         Có thể khởi nghiệp thân miệng.
4.         Là tánh của sử.
5.         Lúc dứt bỏ căn thiện, có thể làm phương tiện vững chắc.
6.         Là ái nhất thiết biến.
Có năm việc như đã nói trên, chỉ chẳng phải nhất thiết biến. Do  vô minh có sáu việc, nên ở trước sinh pháp duyên khởi ban đầu, do ái  có năm việc, nên ở sau sinh pháp duyên khởi ban đầu.
Lại có thuyết nói: Vì vô minh có ba việc, nên nói ở ban đầu:
1.         Thường đứng đầu.
2.         Tương ưng với tất cả kiết.
3.         Là ái nhất thiết biến. Vì ở trong pháp sinh của ái thọ, là vượt  hơn, tức nói pháp duyên khởi ở sau là ban đầu.
Lại có thuyết nói: Vô minh có bốn việc:
1.         Duyên hữu lậu, vô lậu.
2.         Duyên hữu vi, vô vi.
3.         Là biến, chẳng phải biến.
4.         Có thể duyên với giới mình, giới người.
Ái chỉ duyên hữu lậu, duyên hữu vi, là không biến khắp duyên  với tự giới. Do việc nầy, nên ái có thể sinh ra khổ vị lai vượt hơn, nên  nói pháp duyên khởi ở sau là ban đầu. Ở đây vì việc nên lược nói, sau  sẽ nói rộng có duyên sinh.
Hỏi: Vì sao trong ba tướng hữu vi, sinh chỉ nói một chi, già chết  nói chung một chi?
 Đáp: Tôn giả Ba-xa nói: Đức Phật biết tướng các pháp, người  khác không thể hơn, cho đến nói rộng.
Lại có thuyết nói: Vì tùy sự tướng của các pháp kia, nên lúc pháp  khởi, thì sinh ra thế dụng vượt hơn, lúc pháp diệt, thì già chết có thế  dụng vượt hơn.
Lại có thuyết nói: Lúc pháp sinh, thì có thể khiến cho pháp nầy  thành lập liên tục. Già chết có thể khiến cho không thành lập, không  liên tục.
Hỏi: Vì sao bệnh không lập chi hữu?
Đáp: Hoặc có thuyết nói: Vì bệnh không có tướng chi.

* Trang 338 *
device

Lại có thuyết nói: Nếu tất cả chúng sinh, tất cả thời gian, tất cả  xứ đều có, là nói chi bệnh, chẳng phải tất cả chúng sinh, tất cả thời  gian, tất cả xứ đều có. Như Tôn giả Bà-câu-la đã nói: Ta xuất gia ở  trong pháp Phật, tuổi đã quá tám mươi, không hề có chút nhức đầu,  huống gì là thân bệnh. Như chúng sinh cõi Dục nầy không phải đều có  thân bệnh, huống gì là già chết duyên lo buồn khổ não cõi Sắc, Vô  sắc?
Hỏi: Ưu bi khổ não có phải là chi hữu hay không?
 Đáp: Không phải. Vì sao? Vì chi hữu đã lập, pháp như lo buồn,  v.v... làm tan hoại chi hữu, giống như sương mù mưa đá, cho nên  chẳng phải chi.
Hỏi: Như pháp lo buồn, v.v…. làm tan hoại chi hữu, giống như  sương mù mưa đá. Mười hai chi hữu đều làm duyên, vì sao chỉ nói già  chết?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Nên nói lời nầy: Vô minh duyên hành,  cho đến lo buồn, khổ não, mà không nói, phải biết, thuyết nầy chưa  rốt ráo.
Lại có thuyết nói: Lấy cái cuối cùng nầy để hiển bày cái đầu tiên.
Lại có thuyết nói: Lúc già chết thì sinh ra nhiều lo buồn, khổ não.
Lại có  thuyết nói: Ngay lúc ấy, kẻ gây ra hành vi ác sẽ vô cùng sợ hãi.
Hỏi: Vô minh có nhân hay không? Già chết có quả hay không?  Nếu có, thì sao không có mười ba, mười bốn chi duyên? Nếu không  có, thì sao vô minh chẳng phải pháp không có nhân? Già chết chẳng  phải pháp không có quả?
Đáp: Nên nói rằng: Vô minh có nhân, già chết có quả, nhưng  không nằm trong chi hữu. thế nào là nhân của vô minh? Đó là niệm, tư  duy bất chánh. thế nào là quả của già chết? Đó là lo buồn, khổ não.
Lại có thuyết nói: Vô minh có nhân, già chết có quả, thể là chi  hữu, chẳng phải không nằm trong chi hữu, cho nên chi hữu chẳng phải  mười ba, mười bốn. Nhân của vô minh là gì? Đó là già chết. Quả của  già chết là gì? Đó là vô minh. Ái, thủ hiện tại là vô minh quá khứ.  danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ hiện tại, bốn thứ nầy nếu ở vị lai thì gọi  là già chết, như nói thọ duyên ái, phải biết nói già chết duyên vô  minh, mười hai chi duyên, phải biết cũng như bánh xe quay tròn.
Nên biết có một thứ pháp duyên khởi, như nói: Thế nào là pháp  duyên khởi? Đó là tất cả pháp hữu vi.

* Trang 339 *
device

Lại có hai thứ pháp duyên khởi, đó là nhân quả. Lại có ba thứ  pháp duyên khởi, đó là nghiệp, phiền não và thể. Hành hữu là nghiệp.  Vô minh, ái, thủ là phiền não. Chi còn lại là thể.
Lại có bốn loại pháp duyên khởi, đó là vô minh, hành, sinh, già  chết. Tám chi hiện tại, nên xếp vào trong bốn chi quá khứ, vị lai, Ái,  thủ hiện tại xếp vào vô minh quá khứ. Hữu hiện tại xếp vào trong  hành quá khứ. Thức hiện tại xếp vào trong sinh ở vị lai. Danh sắc, sáu  nhập, xúc, thọ hiện tại xếp vào trong già chết ở vị lai.
Lại có năm loại pháp duyên khởi, đó là ái, thủ, hữu, sinh, già  chết. Bảy chi của quá khứ, hiện tại nên xếp vào trong năm chi hiện  tại, vị lai. Vô minh quá khứ là ái, thủ hiện tại. Hành quá khứ là hữu  hiện tại. Thức hiện tại là sinh ở vị lai. Danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ  hiện tại là già chết ở vị lai.
Lại có sáu loại pháp duyên khởi: Nhân quả quá khứ, nhân quả  hiện tại, nhân quả vị lai.
Lại có bảy loại pháp duyên khởi: Vô minh, hành, thức, danh sắc,  sáu nhập, xúc và thọ.
Các năm chi ở vị lai, hiện tại, nên xếp vào trong bảy chi ở quá  khứ, hiện tại. Ái, thủ hiện tại là vô minh quá khứ. Hữu hiện tại là hành  quá khứ. Sinh vị lai là thức hiện tại. Già chết ở vị lai là danh sắc, sáu  nhập, xúc, thọ hiện tại.
Lại có tám loại pháp duyên khởi, đó là thức cho đến hữu. Bốn  chi quá khứ, vị lai nên xếp vào trong tám chi hiện tại. Vô minh quá  khứ là ái, thủ hiện tại. Hành quá khứ là hữu hiện tại. Sinh vị lai là thức  hiện tại. Già chết vị lai là danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ hiện tại. Lại có chín loại pháp duyên khởi, như kinh Ma-ha Ni-đà-na nói.  
Lại có mười loại pháp duyên khởi, như kinh Thành Dụ nói.
Lại có mười một loại pháp duyên khởi, như trong Trí Chủng nói.  
Lại có mười hai thứ pháp duyên khởi, như trong nhiều chỗ của kinh  khác nói mười hai chi hữu.
Mười hai chi duyên nầy, phiền não làm duyên cho nghiệp,  nghiệp làm duyên cho khổ, khổ làm duyên cho khổ, khổ làm duyên  cho phiền não, phiền não làm duyên cho phiền não, phiền não làm  duyên cho nghiệp. Nghiệp là tác duyên của khổ, khổ làm duyên cho  khổ. Như nói vô minh duyên hành, đó gọi là phiền não làm duyên cho  nghiệp. Hành duyên thức gọi là nghiệp làm duyên cho khổ. Thức  duyên danh sắc cho đến xúc duyên thọ, đó gọi là khổ làm duyên cho  khổ. Thọ duyên ái gọi là khổ làm duyên cho phiền não. Ái duyên thủ  gọi là phiền não làm

* Trang 340 *
device

duyên cho phiền não. Thủ duyên hữu gọi là phiền não làm duyên cho  nghiệp. Hữu duyên sinh gọi là nghiệp làm duyên cho khổ. Sinh duyên  già chết gọi là khổ làm duyên cho khổ.
Mười hai chi duyên nầy, hai chi là nối tiếp nhau, còn lại là ba  phần. Hai chi là nối tiếp nhau là: Thức và sinh. Ba phần là: Nghiệp,  phiền não, và thể. Nghiệp là: hành và hữu, Phiền não là: Vô minh, ái,  thủ. Thể là: các chi còn lại. Như thể, phiền não, nghiệp, phải biết ba  Tập ba Đạo cũng giống như thế.
Mười hai chi duyên nầy, như cây có rễ, có thể, có hoa, có quả.  Vô minh, hành là rễ của cây. Thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ là thể  của cây. Ái, thủ, hữu là hoa của cây. Sinh, già chết là quả của cây.
Mười hai chi duyên nầy hoặc có hoa, có quả, hoặc không có hoa,  không có quả. Có hoa, có quả, nghĩa là người phàm phu, người hữu  học. Không có hoa, không có quả, là bậc A-la-hán.
Hỏi: Mười hai chi duyên nầy, bao nhiêu chi là sát-na, bao nhiêu  chi là nối tiếp nhau?
Đáp: Hai chi là sát-na: đó là Thức và sinh, chi còn lại là nối tiếp  nhau.
Hỏi: Trong mười hai chi, bao nhiêu chi là nhiễm ô, bao nhiêu chi  là không nhiễm ô?
Đáp: Năm chi là nhiễm ô: đó là Vô minh, thức, ái, thủ, sinh. Các  chi còn lại là nhiễm ô, không nhiễm ô.
Bình luận: Pháp thời duyên khởi đã nói trong đây, nên nói là  nhiễm ô, không nhiễm ô, như năm thời gian ở trước đã nói. Nếu pháp  tâm, tâm sở là nhiễm ô, còn lại là nhiễm ô không nhiễm ô.
Hỏi: Mười hai chi duyên nầy, có bao nhiêu chi ở cõi Dục, bao  nhiêu chi ở cõi Sắc, Vô sắc?
Đáp: Hoặc có thuyết nói: Ở đây chỉ nói lưới cõi Dục sinh ra chúng sinh.
Lại có thuyết nói: Cõi Dục có mười hai chi. Cõi Sắc có mười một chi, trừ thời gian danh sắc. Cõi Vô sắc có mười chi, trừ thời gian danh  sắc, sáu nhập. Cõi Sắc nên nói rằng: Thức duyên sáu nhập. Cõi Vô  sắc nên nói rằng: Thức duyên xúc.
Bình luận: Nên nói rằng: Cõi Dục có mười hai chi, cõi Sắc, Vô  sắc cũng có mười hai chi.
Hỏi: Như cõi Sắc không có danh sắc, cõi Vô sắc không có danh  sắc, sáu nhập, thì tại sao đều có mười hai chi?
Đáp: Như chúng sinh mới sinh lên cõi Sắc, các căn chưa mạnh  mẽ,

* Trang 341 *
device

gọi là thời danh sắc. Cõi Vô sắc dù không có sắc, có danh, tuy không  có sắc căn, nhưng vẫn có ý căn. Người kia nên nói rằng: Thức duyên  danh, danh duyên ý nhập, ý nhập duyên xúc. Vì nghĩa ấy, nên tất cả  xứ đều có mười hai chi duyên.
Chi tương tự hữu, lại khiến cho chi tương tự hữu nối tiếp nhau.  Chi hữu cõi Dục lại làm cho chi hữu cõi Dục nối tiếp nhau. Cõi Sắc,  Vô sắc cũng giống như thế, chỉ trừ thời thọ sinh, có thể làm cho chi  không tương tự nối tiếp nhau. Việc ấy thế nào? Như người sinh trong  cõi Dục chưa lìa dục, khởi ái, thủ, hữu cõi Dục hiện ở trước, tạo ra  sinh, già chết ở vị lai. Hiện tại của người kia có một ái, một thủ, một  hữu. Vị lai có một sinh, một già chết, đã lìa dục cõi Dục, chưa lìa dục  của Sơ thiền, khởi ái, thủ, hữu của Sơ thiền hiện ra ở trước, tạo ra sinh,  già chết ở vị lai. Hiện tại của người kia có hai ái, hai thủ, hai hữu; vị  lai có hai sinh, hai già chết. Cũng thế, cho đến lìa dục Vô sở hữu xứ,  chưa lìa dục của Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, khởi ái, thủ, hữu của Phi  tưởng Phi phi tưởng xứ hiện ở trước, tạo ra sinh, già chết ở vị lai. Hiện  tại kia có chín ái, chín thủ, chín hữu. Vị lai có chín sinh, chín già chết.  Người kia từ cõi Dục qua đời, sinh lên Phi tưởng Phi phi tưởng xứ.  Người kia vốn đã từng khởi ái, thủ hiện tại của địa Phi tưởng Phi phi  tưởng, là vô minh quá khứ, hữu là hành, sinh vị lai là thức hiện tại. Già  chết vị lai là danh sắc, xúc, thọ hiện tại. Các địa còn lại, hoặc hiện tại  hoặc các chi vị lai, chi kia cũng không là quá khứ, không là hiện tại,  cũng không là vị lai. Vì sao? Vì nếu thành tựu nhân quả thì sẽ có quá  khứ, vị lai, hiện tại. Vì không thành tựu nhân quả, nên không có quá  khứ, vị lai, hiện tại. Người kia lại từ Phi tưởng Phi phi tưởng xứ qua  đời, sinh Vô sở hữu xứ, xưa đã từng khởi Vô sở hữu xứ ái, thủ, hữu  hiện tại. Ái, thủ là vô minh quá khứ, hữu là hành quá khứ, sinh vị lai  thức hiện tại, già chết vị lai danh sắc, xúc, thọ hiện tại. Các chi của  các địa khác, hoặc hiện tại hoặc vị lai, cũng không phải quá khứ, vị  lai, hiện tại. Vì sao? Vì đã thành tựu nhân quả, tức là có quá khứ, vị  lai, hiện tại. Vì không thành tựu nhân quả, nên không có quá khứ, vị  lai, hiện tại. Từ Vô sở hữu xứ qua đời cho đến sinh trong cõi Dục, xưa  đã từng khởi ái, thủ, hữu cõi Dục hiện ở trước. Ái, thủ là vô minh quá  khứ, hữu là hành quá khứ, sinh vị lai là thức hiẹn tại, già chết vị lai là  danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ hiện tại. Các chi của địa khác, hoặc hiện  tại, hoặc vị lai chẳng phải quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì sao? Vì nếu  thành tựu nhân quả thì sẽ có quá khứ, vị lai, hiện tại. Nếu không thành  tựu nhân quả, thì sẽ không có quá khứ, vị lai, hiện tại. Sinh trong cõi  Dục, có thể gây ra nghiệp tăng trưởng. Lúc vô minh hiện tại nơi các  cõi, hiện tại có

* Trang 342 *
device

một chi tức là vô minh, chi còn lại ở vị lai. Lúc vô minh tạo các hành,  hiện tại có hai chi là vô minh, hành, mười chi ở vị lai. Từ thời gian  hành đến thời gian thức, một chi ở hiện tại, đó là thức, hai chi ở quá  khứ là: Vô minh và hành, chi còn lại ở vị lai. Cho đến từ thời gian thủ  đến thời gian hữu, hai chi ở quá khứ là: Vô minh, hành, hai chi ở vị lai  là: Sinh và già chết, tám chi ở hiện tại là: Thức cho đến hữu.
Tôn giả Phú-na-xa nói lại về nghĩa nầy: Nếu vô minh, hành ở  hiện tại, phải biết mười chi ở vị lai, tám ở đời kế, nghĩa là từ thức cho  đến hữu, hai chi ở đời thứ ba, đó là sinh, già chết. Nếu sinh, già chết  hiện ở trước thì mười chi ở quá khứ, tám chi ở kế ở đời trước, là từ  thức đến hữu. Hai chi ở đời thứ ba về trước: Vô minh và hành. Nếu  tám chi hiện ở trước thì hai ở quá khứ là: Vô minh và hành, hai chi ở  vị lai là: Sinh, già chết.
Hỏi: Trong kinh Phật chỗ nào cũng nói về pháp nhân duyên, có  lúc nói nhân, có khi nói quả, có khi nói nhân quả. Vì ai nói nhân? Vì ai  nói quả? Vì ai nói cả nhân quả?
Đáp: Chúng sinh được hóa độ gồm có ba hạng: Có căn thượng,  trung, hạ. Phật vì người thượng căn nói nhân, vì người căn bậc trung  nói nhân, quả, vì người căn bậc hạ nói quả.
Lại có chúng sinh mới học, đã học, học lâu, tùy theo mà nói,  hoặc có chúng sinh ngu mê đối với nhân, đối với nhân quả.
Nếu người ngu đối với nhân, thì Phật vì họ nói nhân, người ngu  đối với quả, thì vì họ nói quả, kẻ ngu đối với nhân, quả thì Phật vì họ  nói nhân quả.
Hỏi: Nếu vì chúng sinh căn cơ bậc hạ nói quả của duyên khởi,  Bồ- tát đối với căn cơ vượt hơn trong tất cả chúng sinh, vì sao lại quán  quả của duyên khởi?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Bồ-tát kia thuận theo pháp quán. Vì  sao? Vì Bồ-tát thấy lão, bệnh chết, có nghĩ rằng: Lão, bệnh chết ấy vì  sao mà có? Đều do có sinh, cho đến nói rộng.
Lại có thuyết nói: Bồ-tát thấy lão, bệnh, chết, nhàm chán thế  gian mà đi xuất gia. Đã xuất gia rồi, tùy bổn tâm của mình, mà quán  sinh lão bệnh chết.
Lại có thuyết nói: Vì thuận theo được chánh quyết định, nên  ngay sau khi Bồ-tát được chánh quyết định, thì trước quán quả, huống  gì là khi chưa được chánh quyết định mà không quán quả trước.
Lại có thuyết nói: Như trước nói: Vì người mới học nói quả, Bồ-  tát ở đời sau cùng gọi là mới học, dù Bồ-tát đã từng quán pháp nhân

* Trang 343 *
device

duyên trong vô số kiếp, nhưng sau đó, nếu khi quán, Bồ-tát cũng trở  về từ gốc bắt đầu. Như người trước đây dù thường trèo lên cây, nhưng  về sau, nếu khi trèo lên cây, lại phải từ gốc cây, pháp quán kia cũng  giống như thế.
Lại có thuyết nói: Vì muốn đốt cây hữu tăng trưởng, khiến cho  không còn, như người dùng lửa, trước là đốt ngọn cây, cho đến tận rễ  mới thôi, pháp quán kia cũng giống như thế.
Tôn giả Ba xa nói: Không vì Bồ-tát quán quả nhân duyên, nên  gọi là căn cơ bậc hạ, nhưng có hai hạng người: Có hạng tùy kiến hành,  có hạng tùy ái hành. Nếu tùy kiến hành thì dựa vào tam-muội Không,  được chánh quyết định, quán nhân của duyên khởi. Người tùy ái hành,  thì dựa vào tam-muội vô nguyện, được chánh quyết định, quán quả  của duyên khởi. Tuy Bồ-tát tùy ái hành nhưng vẫn có thể dựa vào  tam-muội không, được chánh quyết định, quán quả duyên khởi. Bồ-tát  nhàm chán khổ lão, bệnh chết, đối với các sinh tử không sinh tâm ưa  thích.
Hỏi: Vì sao Bồ-tát không quán vô minh, hành?
 Đáp: Hoặc có thuyết nói vì trước đã quán lược rộng, nên khi  quán ái, thủ tức là quán vô minh, lúc quán hữu tức là quán hành. Vì  việc nầy nên gọi là trước đã quán cho đến nói rộng.
Hỏi: Nếu vậy thì khi quán già chết, tức là quán danh sắc sáu  nhập, xúc thọ. Lúc quán sinh, tức là quán thức, vì sao lại quán nữa?
Đáp: Vì trước là quán lược, sau là quán rộng, trước không phân  biệt, sau là phân biệt
Hỏi: Nếu vậy thức không có rộng lược vì sao quán lại?
 Đáp: Dù thức không có rộng lược, nhưng vì Bồ-tát rất sợ sinh tử,  do đó nên phải quán lại.
Hỏi: Vì sao Bồ-tát nhàm chán lão, bệnh chết?
 Đáp: Vì tuy tìm nguồn gốc của lão, bệnh chết: Do đâu mà có lão,  bệnh chết nầy? Biết từ thức nối tiếp nhau sinh. Cái gì tạo ra thức nối  tiếp nhau? Biết từ nghiệp mà có. Nghiệp từ cái gì khởi? Biết từ phiền  não khởi. Phiền não dựa vào đâu? Biết dựa vào thể. Bồ-tát kia lại  nghĩ: Cái gì tạo ra thể nầy? Biết từ thức nối tiếp nhau sinh. Bồ-tát nghĩ  rằng: Từ thức nối tiếp nhau, tạo ra tất cả lỗi lầm. Do việc nầy nên Bồ- tát quán lại thức, không quán về hành. Vì hành không có nghĩa lược,  rộng nên cùng với thức mà dừng.
 Hỏi: Nếu vậy thì vô minh có nghĩa lược, rộng, vì sao không  quán?
Đáp: Vì hành không có nghĩa lược, rộng, cho nên không quán,

* Trang 344 *
device

không thể bỏ hành, lại quán vô minh. Vì quán pháp duyên khởi nên  theo thứ lớp, không nên vượt thứ lớp.
Lại có thuyết nói: Khi Bồ-tát quán có duyên sinh, tức quán  nghiệp danh sắc. Nếu quán hành duyên thức thì cũng là quán nghiệp  danh sắc. Như vậy tức quán không có khác nhau. Lại chẳng phải quán  báo danh sắc. Nếu quán danh sắc duyên thức thì chính là quán báo  danh sắc.
Lại có thuyết nói: Nếu khi quán có duyên sinh, thì đó gọi là quán  pháp của duyên xa. Nếu quán hành duyên thức, thì cũng quán pháp  duyên xa. Như vậy chính là quán không có khác nhau. Lại chẳng phải  quán pháp của duyên gần, nếu quán danh sắc duyên thức, thì đó là  quán pháp duyên gần. Như gần, xa, thân nầy, thân người, phải biết  cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nếu quán có duyên sinh, thì đó là quán pháp  duyên đời trước. Nếu quán hành duyên thức, thì cũng là quán pháp  duyên đời trước, lại chẳng phải quán pháp duyên cộng sinh. Nếu quán  danh sắc duyên thức thì chính là quán pháp duyên cộng sinh.
Lại có thuyết nói: Thức từ hai duyên sinh: duyên sinh xa, duyên  sinh trợ bạn. Nếu quán có duyên sinh thì đó là quán duyên xa, nếu  quán hành duyên thức, thì cũng là quán duyên xa. Như vậy, tức là  quán không có khác nhau. Lại chẳng phải quán pháp duyên trợ bạn.  Nếu quán danh sắc duyên thức thì tức là quán pháp duyên trợ bạn.
Lại có thuyết nói: Vì muốn xa lìa lỗi vô cùng, nên khi Bồ-tát  quán lão, tử, tức là quán danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ của thân nầy.  Lúc quán sinh, tức là quán thức nối tiếp nhau của thân nầy. Nếu quán  danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, tức là quán già chết ở đời thứ hai, Nếu  quán vô minh, hành, tức là quán đời thứ ba, cũng có thể quán đời thứ  tư. Quán xoay vần như thế, tức là vô cùng. Vì muốn lìa lỗi như thế,  nên Bồ-tát không quán vô minh, hành.
Hỏi: Vì sao trong phần khởi tác, Bồ-tát quán mười chi, trong  phần vắng lặng, lại quán mười hai chi?
 Đáp: Bồ-tát ghét ác, khởi tạo ra sự yêu thích thú vui vắng lặng,  cho nên quán mười chi trong phần khởi tác, quán mười hai chi trong  phần vắng lặng. Như nói: Tỳ-kheo! Ở đối với tâm thức nầy, đã xoay  trở lại.
Hỏi: Vì sao Bồ-tát xoay lại trong tâm thức?
 Đáp: Tôn giả Ba xa nói: Thức trú ở chỗ nương. Những gì là chỗ  nương của thức? Đó là danh sắc. Vì danh sắc chưa dứt, nên cùng với  thức xoay trở lại.

* Trang 345 *
device

Lại có thuyết nói: Vì duyên trở lại, nên gọi là xoay trở lại. Như  nói: Thức duyên danh sắc, cũng nói danh sắc duyên thức. Vì thức là  duyên danh sắc, nên nói xoay trở lại với duyên.
Lại có thuyết nói: Vì hai pháp nầy xoay vần duyên nhau, nên gọi  là xoay trở lại với duyên.
Lại có thuyết nói: Như con sâu đo bò theo cỏ, trước hết, nó để  yên chân trước được rồi, mới di chuyển chân sau. Nếu bò đến ngọn cỏ  nào không có chỗ đặt chân lên được, thì nó quay trở lại. Pháp duyên  kia cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Bồ-tát nhàm chán lão, bệnh, chết, truy tìm cội  nguồn của chúng: do đâu mà có? Biết từ thức nối tiếp nhau sinh, cho  đến biết rõ phiền não nương thể, rồi tìm kiếm thể lại dựa vào đâu mà  có? Biết từ thức nối tiếp nhau sinh, rồi nghĩ rằng: Tất cả lỗi lầm đều  sinh ra từ đây.
Nếu quán thức duyên danh sắc thì chính là quán thức tương tục  của thân nầy. Nếu quán danh sắc duyên thức, tức là quán thức nối tiếp  nhau của thân trong quá khứ. Do việc nầy, nên Tôn giả Phú-na-xa nói:  Về nghĩa thì liền rõ, nếu hai chi sinh, già chết ở hiện tại, mười chi ở  quá khứ, thì tám chi ở đời kế trước, hai chi ở đời trước thứ hai, Nếu  quán lỗi lầm của thức tương tục trong quá khứ của đời nầy, thì thức  tương tục của vị lai cũng giống như thế, cho nên liền xoay trở lại tâm  thức, chỗ nào trong kinh Phật cũng đều nói pháp duyên khởi, dụ như  đèn, như đống lửa, như ngôi thành.
Hỏi: Vì sao kinh Phật nói pháp duyên khởi như đèn, cho đến như  ngôi thành?
Đáp: Vì có người dùng đèn dụ cho pháp duyên khởi mà được  hiểu rõ, nên Đức Phật nói như đèn. Nếu dùng dụ đống lửa, ngôi thành  để ví dụ mà được hiểu rõ thì Phật nói pháp duyên khởi như đống lửa,  như ngôi thành.
Lại có thuyết nói: Hoặc có chúng sinh đối với ái, thủ, có người  còn một chút, có kẻ còn phần vừa vừa, có người còn ái thủ phần  nhiều. Nếu đối với người còn một chút ái thủ, Đức Phật sẽ nói pháp  duyên khởi cũng như đèn, với người tồn tại phần vừa, thì Phật sẽ nói  pháp duyên khởi cũng như đống lửa, đối với kẻ còn ái thủ phần nhiều,  thì Phật sẽ nói pháp duyên khởi như ngôi thành. Như kinh Phật nói vô minh duyên hành, cho đến nói rộng.  
Hỏi: Vì sao soạn luận nầy?
Đáp: Vì muốn cho người hoài nghi được quyết định. Vì sao? Vì  thể

* Trang 346 *
device

  của hành và hữu đều là nghiệp. Có người cho hành và hữu là một. Nay  vì muốn nói lý do đó và tướng khác nhau giữa hành và hữu, nên soạn  luận nầy.
Hỏi: Thế nào là vô minh duyên hành?
 Đáp: Vì hiển bày rõ ràng nên lập bày giải thích về các nghiệp  tướng. Nếu gây ra nghiệp ở đời khác, thì cũng làm cho tăng trưởng  nghiệp báo của đời đó. Nay được thân nầy, nghiệp kia đều thọ báo ở  đời nầy, đó gọi là vô minh duyên hành.
Hỏi: Tạo ra và tăng trưởng có gì khác nhau.
 Đáp: Hoặc có thuyết nói: Không có khác nhau. Vì sao? Vì tạo tác  tức tăng trưởng, tăng trưởng tức tạo tác.
Lại có thuyết nói: lẽ ra có khác nhau. Vì sao? Vì hoặc có người  vì một hành vi ác nên đọa vào đường ác. Hoặc có kẻ do hành vi của  ba ác nên đọa vào đường ác. Nếu tạo ra một hành vi ác, lẽ ra phải đọa  vào địa ngục, dùng phương tiện đình chỉ, đó gọi là tạo tác, không gọi  là tăng trưởng. Nếu hành vi nầy đã hoàn thành, thì cũng gọi là tạo tác,  cũng gọi là tăng trưởng. Vì ba hành vi ác, sẽ đọa vào địa ngục, nếu tạo  ra một hành, hai hành, thì cũng gọi là tạo ra, không gọi là tăng trưởng,  nếu gây đủ cả ba hành vi ác thì vừa gọi là tạo tác, vừa gọi là tăng  trưởng. Hành động thiện được sinh trong cõi người, cõi trời, phải biết  cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nếu tạo ra một nghiệp Vô gián, thì sẽ đọa vào  địa ngục, nếu khi dùng phương tiện thì dừng lại, đó gọi là tạo tác,  không gọi là tăng trưởng. Nếu nghiệp nầy hoàn thành đầy đủ, thì vừa  gọi là tạo tác, vừa gọi là tăng trưởng. Nếu gây ra năm nghiệp Vô gián  thì sẽ phải đọa địa ngục, nếu tạo một, hai, ba, bốn, thì gọi là tạo tác,  không gọi là tăng trưởng, nếu gây đủ năm nghiệp Vô gián thì gọi là  tạo tác, vừa gọi là tăng trưởng. Mười điều ác, đọa đường ác, mười việc  thiện, sinh nơi cõi người, cõi trời cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Hoặc do một nghiệp thiện, được sinh trong cõi  người, hoặc do nhiều nghiệp thiện được sinh trong cõi người. Như Bồ-  tát do ba mươi hai trăm phước, nên được thân sau cùng, nếu khi tạo ra  ba mươi hai trăm phước, thì đó gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng,  nếu đủ ba mươi một trăm phước, thì gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng  tưởng.
Lại có thuyết nói: Nghiệp có hai thứ: quyết định, và không quyết  định. Nếu người gây ra nghiệp không quyết định, thì được gọi là tạo  tác, không gọi là tăng trưởng, nếu người gây ra nghiệp quyết định, thì  đó gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng.

* Trang 347 *
device

Cũng thế, tất nhiên là sinh báo, tất nhiên không phải sinh báo.  Hiện báo, sinh báo, hậu báo, báo không nhất định, phải biết cũng  giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nghiệp có hai thứ: nghiệp có phương tiện và  nghiệp không có phương tiện. Nghiệp có phương tiện, có tạo tác, có  tăng trưởng. Nghiệp không có phương tiện, có tạo tác, không có tăng  trưởng.
Cũng thế, cố tạo tác, không cố tạo tác, có tư duy trước mà tạo, có  không có tư duy trước mà tạo, phải biết cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nghiệp hoặc có là tạo tác, chẳng phải đầy,  hoặc là đầy, chẳng phải tạo tác, hoặc là tạo tác là đầy. Nếu là tạo tác  là đầy, thì đó gọi là tạo tác cũng gọi là tăng trưởng. Những trường hợp  khác gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nếu nghiệp bất thiện sẽ mắc quả đường ác,  nếu nghiệp thiện sẽ được quả người, trời. Nghiệp bất thiện, mắc quả  đường ác, đó gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng, nghiệp thiện được  quả người, trời, đó gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nghiệp bất thiện, hoặc có tâm hư hoại, phương  tiện không hư họai, có phương tiện hư hoại, tâm không hư hoại, có tâm  hư hoại, phương tiện hư hoại. Nếu tâm hoại, phương tiện hoại, thì đó  gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng. Trường hợp gọi là tạo tác,  không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Có khi tâm thiện đầy đủ mà phương tiện  không đầy đủ, có khi phương tiện đầy đủ mà tâm thiện không đầy đủ,  có khi tâm thiện cũng đầy đủ, và phương tiện đầy đủ. Tâm thiện đầy  đủ và phương tiện đầy đủ: thì gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng.  Ngoài ra, gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nghiệp bất thiện, có khi phá hoại giới, không  phá hoại kiến, có khi hoại giới, hoại cả kiến. Hoại giới, hoại kiến: Đó  gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng. Có trường hợp khác gọi là tạo  tác, không gọi là tăng trưởng. Nghiệp thiện như thế, tức là giới đầy đủ,  kiến đầy đủ, nói cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Có nghiệp thiện, dùng nghiệp thiện làm quyến  thuộc, có nghiệp thiện dùng nghiệp bất thiện làm quyến thuộc. Nghiệp  thiện dùng nghiệp thiện làm quyến thuộc: Đó gọi là tạo tác, cũng gọi  là tăng trưởng.
Nghiệp thiện dùng nghiệp bất thiện làm quyến thuộc: Đó gọi là  tạo tác, không gọi là tăng trưởng. Nếu nói nghiệp bất thiện, thì trái với    

* Trang 348 *
device

trên.  Lại có thuyết nói: Gây ra nghiệp bất thiện, không bỏ, không xả,  không quở trách, không nương sự đối trị, đó gọi là tạo tác cũng gọi là  tăng trưởng. Gây ra nghiệp bất thiện, bỏ, xả quở trách, dựa vào sự đối  trị, đó gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Có người làm nghiệp thiện, thường sinh nhớ  nghĩ, có người gây ra nghiệp thiện, không sanh nhớ nghĩ. Người  thường sinh nhớ nghĩ: đó gọi là tạo ra, cũng gọi là tăng trưởng. Người  không sinh nhớ nghĩ: đó gọi là tạo ra, không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nếu gây ra nghiệp bất thiện không ăn năn, thì  đó gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng. Nếu gây ra nghiệp bất thiện  mà ăn năn thì gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng.
Cũng thế, thấy lỗi, không thấy lỗi, vi phạm điều ác, hướng về  người khác nói tội, trở lại thực hành như pháp, phạm điều ác không  hướng đến người khác nói lỗi, không hành như pháp, nói cũng giống  như thế.
Lại có thuyết nói: Nếu làm điều ác, biết có báo thì gọi là tạo tác,  không gọi là tăng trưởng. Nếu làm điều ác không biết có báo thì gọi là  tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nếu thường gây ra nghiệp không tùy hỷ, thì  gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng. Nếu thường gây ra nghiệp tùy  hỷ, thì gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nếu tạo ra hành động thiện ở trong thân nầy,  thường sinh tâm thiện thì đó gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng.  Nếu thực hành việc thiện, không thường sinh ra tâm thiện, thì gọi là  tạo tác, không gọi là tăng trưởng. Tạo ra hành vi bất thiện, cách nói  cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nếu gây ra nghiệp đều hết, như xây cất ngôi  nhà, tất cả đều hoàn thành, đó gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng.  Nếu gây ra nghiệp không đều hết, đó gọi là tạo tác, không gọi là tăng  trưởng.
Lại có thuyết nói: Nếu gây ra nghiệp được người đồng hành khen  ngợi, thì gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng. Trái lại thì gọi là tạo  tác, không gọi là tăng trưởng.
Lại có thuyết nói: Nếu tạo ra hành hòa hợp, thì sẽ được quả hòa  hợp, đó gọi là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng. Nếu làm hạnh hòa hợp  mà không được quả hòa hợp, đó dọi là tạo tác, không gọi là tăng  trưởng. Hòa hợp hành mười điều thiện đầy đủ, sẽ được quả người, trời.

* Trang 349 *
device

Lại có thuyết nói: Nếu nghiệp thiện quyết định hồi hướng, thì gọi  là tạo tác, cũng gọi là tăng trưởng. Nếu nghiệp thiện không quyết định  hồi hướng thì chỉ gọi là tạo tác, không gọi là tăng trưởng. Nghiệp bất  thiện quyết định hồi hướng cũng giống như thế.
Lại có thuyết nói: Nghiệp thiện bị phiền não che lấp, gọi là tạo  ra, không gọi là tăng trưởng, không bị phiền não che lấp, thì gọi là tạo  ra, cũng gọi là tăng trưởng. Nếu bị nghiệp thiện che lấp thì gọi là tạo  tác, không gọi là tăng trưởng. Tạo tác và tăng trưởng, gọi là khác  nhau. Nếu nghiệp báo nầy được hữu nầy, gọi là vô minh duyên hành,  các nghiệp quá khứ như thế, phải biết đều gồm nhiếp ở trong phần của  hành. Thế nào là thủ duyên hữu? Nếu gây ra nghiệp ở đây, cũng  khiến tăng trưởng, thì nghiệp báo ở kia sẽ khiến cho hữu nối tiếp nhau  ở vị lai. Các nghiệp như thế ở vị lai, phải biết đều gồm nhiếp ở trong  phần hữu.
Hỏi: Vì sao nghiệp quá khứ được gọi là hành, nghiệp hiện tại gọi  là hữu?
 Đáp: Vì nghiệp quá khứ đã tiêu tan, đã dụng, đã tạo ra, đã cho  quả, không có thế lực và báo đã thành thục, cũng như phân đã quét bỏ  ở nơi đất trống, không thể nào còn sinh khởi quả báo. Do việc nầy,  nên gọi là hành, trái với trên, gọi là hữu.
Hỏi: Vô minh duyên hành, thủ duyên hữu có gì khác nhau?
 Đáp: Đã nói khác nhau, đây là quá khứ, đây là hiện tại, đây là  đã cho quả, đây là nghiệp cũ, đây là nghiệp mới.
Hỏi: Như lời ông nói có thể như thế, nên phải nói là tướng duyên  sai biệt?
 Đáp: Vô minh duyên hành là hiển bày rõ nghiệp, đã nói rộng  như trên. Nghiệp duyên kia, Đức Thế tôn nói là một kiết, đó là kiết vô  minh. Thủ duyên hữu, nghĩa là nếu đối với tác nghiệp nầy cho đến nói  rộng, thì nghiệp duyên kia, Đức Thế tôn nói là tất cả kiết, đó là các  thủ.
Hỏi: Vì sao nghiệp duyên quá khứ gọi là vô minh, duyên nghiệp  hiện hiện tại gọi tất cả kiết?
Đáp: Vì các đời quá khứ không hiện thấy.  
Hỏi: Thế nào là các đường?
 Đáp: Đó là cõi, sinh, phương, thời, chỗ tạo tác, phương tiện, chỗ  khởi (chỗ phương tiện khởi) thân, duyên khởi.
Đường: Không biết xưa ở đường nào tạo ra? Nay có sinh nghiệp.  Sinh là không biết sinh ở đời nào tạo ra, nay có nghiệp. Phương là  không biết ở phương nào tạo ra, nay có nghiệp. Thời là không biết lúc

* Trang 350 *
device

nào tạo ra, nay có nghiệp. Chỗ tạo tác, không biết vì là sát sinh, vì là  đánh đập, trói buộc, cho đến vì là không có nghĩa nói là tạo, nay có  nghiệp. Phương tiện, là không biết vì ở số chúng sinh làm phương tiện  cho số phi chúng sinh tạo ra, nay có nghiệp. Chỗ khởi là chỗ tạo tham  dục, sân hận, ngu si, nay có nghiệp. Thân là không biết là thân nam,  nữ tạo ra, nay có nghiệp, không biết vì duyên quá khứ, vị lai, hiện tại,  hay vì duyên theo sắc, thanh hương vị, xúc tạo ra, nay có nghiệp như  thế. Vì đời quá khứ không hiện thấy, nên nói duyên hành là vô minh  đời hiện tại. Đường như trên đã nói cho đến duyên đều là hiện thấy.  Vì thế, nghiệp kia nói duyên là tất cả kiết.
Lại có thuyết nói: Vô minh quá khứ duyên hành là phương tiện  đã làm, là đã cho quả, không mạnh mẽ, vì không mạnh mẽ nên nói là  vô minh.
Thủ duyên hữu là nghiệp hiện tại, chẳng phải đã làm phương  tiện, chưa cho quả, tánh lanh lợi, do lanh lợi, nên nói là thủ.
Lại có thuyết nói: Nghiệp quá khứ, không biết vì từ tham sinh, từ  sân sinh hay từ si sinh? Thân mình, thân người không có hiện thấy,  nhưng trong pháp cộng hữu tương ưng với phiền não đều có vô minh  nên nói là vô minh. Về nghiệp hiện tại của thân mình, thân người đều  có thể hiện thấy, cũng có thế biết sinh ra từ tham, sân, si và phiền não  khác. Cho nên, nói tất cả kiết.  
Hỏi: Tất cả nghiệp của các A-la-hán có là vì vô minh duyên  hành hay là thủ duyên hữu?
 Đáp: Không phải là vô minh duyên hành, cũng chẳng phải thủ  duyên hữu. Vì sao? Vì không từ vô minh sinh, cũng không từ thủ sinh.  Tuy nhiên đã cho quả, báo đã chín, phải biết đều gồm nhiếp ở trong  phần của hành, nếu chưa cho quả, báo chưa chín thì phải biết nghiệp  nầy gồm nhiếp trong phần hữu, đã lìa chi hữu, không ở trong chi hữu.
Hỏi: Người phàm phu sinh trong cõi Dục là đã gây ra bao nhiêu  nghiệp?
 Đáp: Người phàm phu sinh trong cõi Dục, chưa lìa dục, có thể tạo  ra bốn thứ nghiệp thiện, bất thiện. Đã lìa dục cõi Dục, chưa lìa dục của  Sơ thiền, có thể tạo ra bốn thứ nghiệp thiện cõi Dục, tạo ba thứ nghiệp  của Sơ thiền, trừ nghiệp hiện báo. Cũng thế cho đến lìa dục của Vô sở  hữu xứ, có thể tạo ra bốn thứ nghiệp thiện cõi Dục, có thể tạo ra ba  thứ nghiệp của bốn định vô sắc của bốn thiền, trừ nghiệp hiện báo.  Người phàm phu sinh trong Sơ thiền chưa lìa dục có thể tạo ra bốn thứ  nghiệp trong Sơ thiền. Nếu lìa dục Sơ thiền, chưa lìa dục đệ Nhị thiền,  có thể

* Trang 351 *
device

tạo ra ba thứ nghiệp trong Sơ thiền, trừ nghiệp sinh báo, có thể tạo ba  thứ nghiệp trong Nhị thiền, trừ nghiệp hiện báo. Lìa dục Nhị thiền,  chưa lìa dục Tam thiền, có thể tạo ba thứ nghiệp trong Sơ thiền, trừ  nghiệp sinh báo, có thể tạo hai thứ nghiệp trong Nhị thiền, trừ nghiệp  sinh báo, hiện báo, có thể tạo ba thứ nghiệp trong Tam thiền, trừ  nghiệp hiện báo, cho đến lìa dục Vô sở hữu xứ, có thể tạo ba thứ  nghiệp trong Sơ thiền, trừ nghiệp sinh báo, có thể tạo hai thứ nghiệp  trong ba định vô sắc của Tam thiền, trừ nghiệp sinh báo, hiện báo, có  thể tạo ba thứ nghiệp của Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, trừ nghiệp hiện  báo.
Người phàm phu cho đến sinh Vô sở hữu xứ, chưa lìa dục, có thể  tạo bốn thứ nghiệp của Vô sở hữu xứ. Đã lìa dục, có thể tạo ba thứ  nghiệp của Vô sở hữu xứ, trừ nghiệp sinh báo, có thể tạo ba thứ  nghiệp của phi tưởng Phi phi tưởng xứ, trừ nghiệp hiện báo.
Người phàm phu sinh Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, có thể tạo bốn  thứ nghiệp. Bậc Thánh sinh trong cõi Dục chưa lìa dục, có thể tạo bốn  thứ nghiệp. Nếu đã lìa dục cõi Dục, chưa lìa dục Sơ thiền, có thể tạo  hai thứ nghiệp thiện cõi Dục, trừ nghiệp sinh báo, hậu báo, có thể tạo  ba thứ nghiệp của Sơ thiền, trừ nghiệp hiện báo. Lìa dục Sơ thiền,  chưa lìa dục Nhị thiền, có thể tạo hai thứ nghiệp cõi Dục, như trước đã  nói. Nếu là pháp không thối chuyển, thì chỉ có thể tạo một thứ nghiệp  của Sơ thiền, nghĩa là nghiệp báo bất định. Nếu là pháp thối lui thì có  thể tạo ra ba thứ nghiệp, trừ nghiệp hiện báo, có thể tạo ba thứ nghiệp  trong Nhị thiền, trừ nghiệp hiện báo. Lìa dục của Nhị thiền, Tam  thiền, Tứ thiền, phải biết nói cũng giống như thế. Chưa lìa dục của  Không xứ, có thể tạo ra hai thứ nghiệp cõi Dục, trừ nghiệp, sinh báo  hậu báo. Nếu là pháp bất thối thì có thể tạo một thứ nghiệp trong Tứ  thiền, nghĩa là nghiệp báo bất định. Nếu là pháp thối lui thì có thể tạo  ba thứ nghiệp, trừ nghiệp hiện báo, có thể tạo ba thứ nghiệp của  Không xứ, trừ nghiệp hiện báo. Nếu gây ra nghiệp sinh báo, không  gây ra nghiệp hậu báo, nếu gây ra nghiệp hậu báo thì sẽ không gây ra  nghiệp sinh báo, cho đến lìa dục của Vô sở hữu xứ, chưa lìa dục của  phi tưởng Phi phi tưởng, có thể tạo hai thứ nghiệp cõi Dục như trước đã  nói. Nếu là pháp bất thối thì có thể tạo một thứ nghiệp của ba vô sắc  của Tứ thiền, như trước đã nói. Nếu là pháp thối lui thì có thể tạo ba  thứ nghiệp như trước đã nói. Có thể tạo ba thứ nghiệp của phi tưởng  Phi phi tưởng xứ, như nói ở Không xứ. bậc Thánh sinh trong Sơ thiền,  chưa lìa dục Sơ thiền, có thể tạo ba thứ nghiệp của Sơ thiền, trừ  nghiệp hậu báo. Lìa dục Nhị thiền, chưa lìa dục Sơ thiền, có thể tạo  hai thứ nghiệp của Sơ thiền, trừ nghiệp hậu báo,

* Trang 352 *
device

sinh báo, có thể tạo ba thứ nghiệp của Nhị thiền, trừ nghiệp hiện báo.  Đã lìa dục Nhị thiền, chưa lìa dục Tam thiền, có thể tạo hai thứ nghiệp  của Sơ thiền, trừ nghiệp sinh báo, hậu báo, có thể tạo một thứ nghiệp  Nhị thiền, nghĩa là nghiệp báo bất định, có thể tạo ba thứ nghiệp của  Tam thiền, trừ nghiệp hiện báo, cho đến lìa dục của Tứ thiền, chưa lìa  dục của Không xứ, có thể tạo hai thứ nghiệp của Sơ thiền, như trước  đã nói, có thể tạo một thứ nghiệp của Tam thiền còn lại, nghĩa là  nghiệp báo bất định, có thể tạo hai thứ nghiệp của Không xứ, trừ  nghiệp hiện báo, hậu báo. Cho đến lìa dục của Vô sở hữu xứ, chưa lìa  dục của Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, có thể tạo hai thứ nghiệp của Sơ  thiền, như trước đã nói. Có thể tạo một thứ nghiệp của ba định vô sắc  của Tam thiền còn lại, nghĩa là nghiệp báo bất định, có thể tạo hai thứ  nghiệp của Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, trừ nghiệp hiện báo hậu báo.  Như nói sinh Sơ thiền, phải biết sinh Tam thiền còn lại cũng giống như  thế.
Sự khác nhau trong đây: Sinh trong ba thiền còn lại, chưa lìa dục  của địa mình, có thể tạo bốn thứ nghiệp. Bậc Thánh sinh Không xứ,  chưa lìa dục của địa kia, có thể tạo hai thứ nghiệp của Không xứ, trừ  nghiệp hậu báo, sinh báo. Đã lìa dục của Không xứ, chưa lìa dục của  Thức xứ, có thể tạo hai thứ nghiệp Không xứ, như trước đã nói, có thể  tạo hai thứ nghiệp của Thức xứ, trừ nghiệp hiện báo, hậu báo. Cho  đến lìa dục của Vô sở hữu xứ, chưa lìa dục của Phi tưởng Phi phi tưởng  xứ, có thể tạo hai thứ nghiệp của Không xứ, như trước đã nói, có thể  tạo một thứ nghiệp của Thức xứ, Vô sở hữu xứ, nghĩa là nghiệp báo  bất định, có thể tạo hai thứ nghiệp của Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, trừ  nghiệp hiện báo, hậu báo.
Sinh Vô sở hữu xứ, như thế cũng nói như vậy. Bậc Thánh sinh  Phi tưởng Phi phi tưởng xứ, nếu lìa dục, hoặc chưa lìa dục, có thể tạo  hai thứ nghiệp của xứ kia, trừ nghiệp sinh báo, hậu báo. Trú trong ấm  cõi Dục, có thể tạo hai mươi hai thứ nghiệp, trở lại trung ấm để tiếp  chịu báo định, bất định.
Cũng thế, Ca-la-la, A-phù-đà, Tỳ-thi, Già-na, Ba-la-sa-khư, trẻ  nhỏ, đồng tử, thiếu niên, trung niên, già nua, đều thọ quả báo định, bất  định. Thời gian trụ Ca-la-la, có thể tạo hai mươi thứ nghiệp. Lúc trở lại  Ca-la-la, thọ quả báo định, bất định, cho đến lúc già đều thọ quả báo  định, bất định, cho đến lúc trú trong tuổi già, tạo hai thứ nghiệp, thời  gian trở lại tuổi già, thọ hai thứ báo, là báo định, bất định.
Hỏi: Trú trong trung ấm gây ra nghiệp, thọ báo trong sinh ấm,  báo nầy là sinh báo hay hiện báo?

* Trang 353 *
device

 Đáp: Phải nói là hiện báo, không nên nói là sinh báo. Vì sao? Vì  trung ấm tức là sinh thân nầy.
?????

* Trang 354 *
device

Đại Tập 95 - Bộ Tỳ Đàm VII - Số 1546 (Quyển 1-40)