LOGO VNBET


QUÁN SỔ TỨC
A. MỞ ĐỀ
Thở vào tâm tỉnh lặng
Thở ra miệng mĩm cười
An trú trong hiện tại
Giờ phút đẹp tuyệt vời.
Đó là những câu thơ mà chúng ta thường nghe các vị pháp sư thuyết giảng trong các bài giảng về vấn đề thiền định và thiền quán, và đó cũng là nội dung của bài quán sổ tức mà chúng ta có cơ duyên được tìm hiểu trong tiết học ngày hôm nay.
Bất luận một hành động nào, sự định tĩnh cũng là yếu tố quan trọng nhất để dẫn đến thành công, đặt biệt là vấn đề tu hành. Không thể có một quả vị tối thắng đối với một cái tâm tán loạn, thiếu định tĩnh. Thông thường, sự tĩnh táo luôn đem lại hạnh phúc và thành công một cách thiết thực. Bởi thế, Phật giáo xem thiền định là mạng mạch để phát sanh mọi suối nguồn công đức và trí tuệ vô lậu. Thiền định gồm Thiền chỉ và Thiền quán, khóa này chúng ta sẽ tìm hiểu năm phép thiền quán, đầu tiên là Quán Sổ Tức, sau cùng là Quán Giới Phân Biệt.

* Trang 5 *
device

B. CHÁNH ĐỀ
I. Định nghĩa
Quán là tập trung tư tưởng để quán sát, phân tích, suy nghiệm một vấn đề, sổ tức là tập trung tâm ý bằng cách đếm hơi thở ra vào của mình để đối trị tầm, tứ, tán loạn và khiến tâm dừng trụ lại một chỗ nhất định.
II. Ý nghĩa
Cuộc sống chúng ta đây là một chuỗi đời đầy những khó khăn, gian khổ. Sự buồn lo thường đến trong tâm trí chúng ta, lúc thì mừng vui, khi thì nóng giận, bởi thế mà chúng ta không một lúc nào giữ tâm định tĩnh. Dù một lúc nào đó chúng ta được ngồi yên lại một chỗ, nhưng rồi tâm trí cũng xao lãng theo những công việc đã qua cũng như những điều chưa đến. Vả lại, tâm chúng ta chẳng khác gì một cuốn phim cuộc đời, bao nhiêu hình ảnh tốt xấu trong cuộc sống đời thường đều được ghi lại trên đó. Vậy thì làm sao có một lúc tâm trí tĩnh lặng để nghĩ thấu chân tướng của cuộc đời? Bởi thế, không gì hơn là chúng ta phải thực hành quán sổ tức, vì quán sổ tức là bước ban đầu, cũng là nền tảng để thành công tốt đẹp trong sự học tập cũng như tu hành. Chúng ta sống trong một xã hội phát triển, con người cần hoạt động theo nhịp sống của thời đại văn minh khoa học, càng khó hơn để chúng ta có được những giây phút tĩnh lặng. Vì thế, quán sổ tức lại càng trở nên cần thiết để chúng ta tịnh tâm tu hành. Tâm tĩnh lặng

* Trang 6 *
device

không những có thể bạt đi những sự náo nhiệt của xã hội, của cuộc sống, mà còn có thể làm lắng đi sự mê muội, u ám, vô minh nhiều đời, nhiều kiếp tích tụ trong tâm của chúng ta. Khi vô minh, mê muội được bạt trừ thì ánh sáng trí tuệ khai mở, như màn mây tan biến, ánh dương bừng toả khắp không gian. Đến lúc đó, sự chứng ngộ thực tướng các pháp sẽ không còn là điều xa lạ nữa, và vấn đề giải thoát Niết-bàn sẽ trở nên gần gũi với chúng ta.
III. Hành trang cần thiết trước khi thực hành quán sổ tức
- Thức ăn: ăn thức ăn hợp với cơ thể mình, không ăn những thứ làm nặng nề các cơ quan tiêu hóa, hô hấp hay bài tiết.. không ăn những thứ cay nồng, không ăn thức ăn quá lạnh, quá nóng, không dùng những thứ kích thích thần kinh, phải làm sao để giữ cho thân thể bình thường, cân bằng sinh thái.
- Đồ mặc: phải mặc áo quần hợp với thời tiết, trời nóng nên mặc những thứ mỏng nhẹ, trời lạnh thì phải mặc đồ ấm, không nên cản lại tự nhiên mà tu khổ hạnh, thân thể không điều hòa thì quán sổ tức sẽ không có hiệu quả hoặc hiệu quả rất chậm.
- Chỗ ở: nên ở chỗ thanh vắng mà quán sổ tức. Nếu nhà mình ở giữa thành phố náo nhiệt thì nên tu quán vào ban khuya hoặc ban sớm, khi mà xung quanh chưa ồn ào náo nhiệt. Nếu nhà có điều kiện thì nên xây một phòng kín, cách ly âm thanh để thiền tọa. Tóm lại,

* Trang 7 *
device

nên tu quán ở chỗ thanh vắng, nếu không tâm ta sẽ dễ bị tán loạn theo sự náo nhiệt xung quanh, nhất là đối với những người mới thực tập.
- Thời khóa tu quán: thường thì khoảng 10 giờ đêm hay 04 giờ khuya. Nếu ở thành thị thì phải tùy thời mà quán.
- Tắm rửa: thân thể phải luôn luôn vệ sinh sạch sẽ, nên tắm rữa trước khi ngồi quán niệm hơi thở, thân thể sạch sẽ thì sẽ không gây ngứa ngáy, khó chịu khi ngồi thiền.
- Cách thức ngồi: Phải ngồi kiết già (hai chân chéo chồng lên nhau, xếp gọn thúc vào bắp vế cho sát, làm sao cho hai chân tạo với nhau một góc vuông ở giữa), hoặc ngồi bán già (chân trái chồng lên chân phải hay ngược lại, hai chân cũng tạo với nhau một góc vuông). Hai cách ngồi này có thể làm chúng ta tê chân nếu chưa quen, khi xả thiền thường bị đau nhứt... vì thế cần phải tập ngồi, sau một vài lần như thế, chúng ta sẽ không còn bị đau và ngồi bao lâu cũng được.
- Lưng: lưng phải thẳng như vách tường, giữ cho các xương sống xếp theo một đường thẳng đứng và chung trọng tâm. Có như thế chúng ta mới không bị tê chân và ngồi được lâu vì máu được lưu thông. Nếu không ngồi thẳng lưng thì mau bị tê chân và mỏi mệt, nguy hiểm hơn là sau này rất dễ có ảnh hưởng đến cột sống.
- Hai tay: khi ngồi thiền thì hai tay phải vòng xuôi xuống, hai bàn tay đặt trên hai chân, tay phải đặt

* Trang 8 *
device

lên tay trái cách thức như tượng đức Phật ngồi trên điện thờ.
IV. Phương pháp sổ tức
Khi đã hoàn thành khâu chuẩn bị để bước vào thực tập, hành giả bắt đầu đếm hơi thở. Trước khi thở phải thở, hít chín mười lần để điều hòa cơ thể. Khi hít vào hành giả quán tưởng: tất cả pháp thanh tịnh, sáng suốt khắp cả vũ trụ đều theo hơi thở thấm sâu vào thân thể chúng ta. Khi thở ra, hành giả quán tưởng: hết thảy những thứ kiết sử như tham, sân, si các chất bất tịnh trong thân thể đều bị tống khứ theo hơi thở để ra ngoài. Quán tưởng như vậy trong khoảng 10 hơi thở, hành giả bắt đầu đếm. Đếm thì có hai cách: đếm hơi chẳn và đếm hơi lẻ. Đếm hơi chẳn tức là hít vào đếm một, thở ra đếm hai. Đếm hơi lẻ tức là một vòng hít vào - thở ra được đếm một. Thông thường hành giả đếm từ một đến mười thì trở lại đếm từ một để khỏi lẫn lộn. Trong khi đếm, nếu quên thì nên đếm lại từ một. Hành giả có thể đếm thuận, tức là có thể đếm từ một đến mười, hoặc có thể đếm nghịch từ mười đến một. Bốn cách đếm này, tùy hành giả lựa chọn cho phù hợp với mình.
Tuy nhiên, trong quá trình đếm thường xảy ra những lỗi sau đây, mà hành giả cần phải đếm lại từ một, đến khi nào hết mắc phải thì thôi:
- Đếm tăng: thở ít mà đếm nhiều, hay đếm nhảy vọt, như hít ba hơi mà đếm thành năm.

* Trang 9 *
device

- Đếm giảm: lỗi này ngược lại, thở nhiều mà đếm ít, hay đếm trụt hơi, thở bốn đếm ba, hay thở đến mười mà đếm chín.
- Đếm vô ký: không nhớ rõ mình đếm đến số thứ mấy, hoặc quên cả việc đếm hơi thở.
C. KẾT LUẬN
Phương pháp quán niệm hơi thở là một pháp môn hữu hiệu nhằm để đối trị pháp môn tán loạn. Phương pháp vừa thông dụng vừa tương đối dễ thực hành. Hầu như có thể áp dụng pháp môn này cho toàn bộ các bộ phái Đại Thừa cũng như Tiểu Thừa, Á châu cũng như Âu châu. Tất cả đều có thể thực tập quán sổ tức để giữ tâm ý thanh tịnh. Ở phương Tây, một số nơi, người ta còn áp dụng phương pháp này trong các ngành giáo dục. Trước khi thực hiện một buổi giảng dạy, người ta thường tịnh tâm và đếm hơi thở trong vòng 5 đến 10 phút để tâm ý định tĩnh, phát huy khả năng nhận thức cũng như tiếp thu bài vở được tốt hơn. Nếu không vì mục đích tu hành, con người cũng có thể áp dụng phương pháp quán sổ tức này để thành công trong sự nghiệp mà trong kinh thường dạy: “Chế tâm nhất xứ, vô sự bất biện”, nghĩa là chế ngự tâm một chỗ thì không có việc gì không giải quyết được. Cho nên, là Phật tử chúng ta không thể không biết và thực hành quán sổ tức, vì đó là bước đi căn bản trong quá trình giải thoát.

* Trang 10 *
device

 
Phật học khái lược 2