LOGO VNBET
MỜI BẠN ĐẾN VÀ THẤY
Huệ Bảo
 
Một trong những vấn đề gây cảm kích và ngạc nhiên lớn cho các nhà nghiên cứu tôn giáo và khoa học gia phương Tây là thái độ trí thức của Phật giáo phản ánh qua lời dạy hết sức minh triết và nhân bản của Đức Phật. “Suy nghĩ chín chắn” là lời khuyên của Đức Phật dành cho đại tướng quân Sìha người Licchavì và gia chủ giàu có Upàli xứ Nàlandà khi hai vị tín đồ Kỳ Na giáo này trực tiếp xin cải đạo theo đạo của Ngài. “Tôn giáo gì mà không bắt người ta tin, cứ nói suy nghĩ chín chắn cái đã”. (Cao Huy Thuần – VHPG, số 56). Trí thức tức là suy nghĩ chín chắn, hiểu biết đúng đắn, tôn trọng sự thật, hành xử tự nhiên, không ép buộc ai cũng không chấp nhận ai ép buộc.

* Trang 197 *
device

Xuất phát từ kinh nghiệm thực chứng giải thoát hoàn toàn nhờ vào ý chí và hiểu biết cá nhân, Đức Phật sáng lập một “tôn giáo” mà không có tín điều, một đường hướng giải thoát tâm linh mà không buộc người ta phải tin. Chẳng những không bắt người ta tin, Đức Phật còn khuyên mọi người không nên vội tin những gì Ngài nói mà không có sự thẩm xét thông qua kinh nghiệm của bản thân. Ngài đánh giá cao khả năng thực nghiệm của cá nhân và cho rằng chỉ có sự hiểu biết thông qua kinh nghiệm tự nội mới đích thực là niềm tin sáng suốt, đáng tin cậy nhất cho con người trong chiều hướng mưu cầu hạnh phúc. Ngài chủ trương giải thoát cá nhân nên tôn trọng ý chí và tự do cá nhân trong cách tiếp cận chân lý. Đạo của Ngài nổi tiếng với lời nói thân thiện: “Ehi passiko”, nghĩa là mời bạn đến và thấy. Với Đức Phật, chỉ có thực nghiệm cá nhân mới là người mách bảo hướng đi hạnh phúc tốt nhất cho con người và mỗi người. Mọi triết thuyết, truyền thống, kiến thức, kinh điển, sách vở và thậm chí là bậc thầy của mình chỉ có thể giúp đỡ gợi mở con đường, cung cấp các giải pháp thực nghiệm, nhưng không thể đoan chắc hạnh phúc cho cá nhân người nào đó. Cuộc đối thoại sau đây1 giữa Đức Phật và những người Kàlàmà xứ
___________________
1 Kinh Những người ở Kesaputta, Tăng Chi Bộ.

* Trang 198 *
device

Kesaputta phản ánh thái độ trí thức của Ngài cũng như đạo giáo của Ngài:
“Rồi các người Kàlàmà ở Kesaputta đi đến Thế Tôn; sau khi đến, có người đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên; có người nói lên với Thế Tôn những lời chào đón thăm hỏi, sau khi nói lên những lời chào đón thăm hỏi thân hữu rồi ngồi xuống một bên; có người chắp tay vái chào Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên; có người xưng tên và dòng họ rồi ngồi xuống một bên; có người im lặng rồi ngồi xuống một bên. Sau khi ngồi xuống một bên, các người Kàlàmà ở Kesaputta bạch Thế Tôn:
- Có một số Sa-môn, Bà-la-môn, bạch Thế Tôn, đi đến Kesaputta. Họ làm sáng tỏ, làm chói sáng quan điểm của mình, nhưng họ bài xích quan điểm người khác, khinh miệt, chê bai, xuyên tạc. Bạch Thế Tôn, và một số Sa-môn, Bà-la-môn khác cũng đi đến Kesaputta, Họ làm sáng tỏ, làm chói sáng quan điểm của mình, nhưng họ bài xích quan điểm người khác, khinh miệt, chê bai, xuyên tạc. Ðối với họ, bạch Thế Tôn, chúng con có những nghi ngờ phân vân: “Trong những Tôn giả Sa-môn này, ai nói sự thật, ai nói láo?”
- Ðương nhiên, này các Kàlàmà, các Ông có những nghi ngờ! Ðương nhiên, này các Kàlàmà,

* Trang 199 *
device

các Ông có những phân vân. Trong những trường hợp đáng nghi ngờ, các Ông đương nhiên khởi lên phân vân.
-Này các Kàlàmà, chớ có tin vì nghe truyền thuyết; chớ có tin vì theo truyền thống; chớ có tin vì nghe theo người ta nói; chớ có tin vì được Kinh Tạng truyền tụng; chớ có tin vì nhân lý luận siêu hình; chớ có tin vì đúng theo một lập trường; chớ có tin vì đánh giá hời hợt những dữ kiện; chớ có tin vì phù hợp vớiđịnh kiến; chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền, chớ có tin vì vị Sa-môn là bậc đạo sư của mình. Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết rõ như sau: “Các pháp này là bất thiện; Các pháp này là có tội; Các pháp này bị các người có trí chỉ trích; Các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận đưa đến bất hạnh khổ đau”, thời này Kàlàmà, hãy từ bỏ chúng!
 - Các Ông nghĩ thế nào, này Kàlàmà! Lòng tham khởi lên trong nội tâm người nào, khởi lên như vậylà đưa lại hạnh phúc hay bất hạnh?
- Bất hạnh, bạch Thế Tôn.
- Người này có tham, này các Kàlàmà, bị tham chinh phục, tâm bị xâm chiếm, giết các sinh vật, lấy của không cho, đi đến vợ người, nói láo, khích lệ
 

* Trang 200 *
device

người khác cũng làm như vậy. Như vậy, có làm cho người ấy bất hạnh đau khổ lâu dài hay không?
- Thưa có, bạch Thế Tôn.
- Các Ông nghĩ thế nào, này các Kàlàmà, lòng sân khi khởi lên trong nội tâm người nào, khởi lên như vậy là đưa lại hạnh phúc hay bất hạnh?
- Bất hạnh, bạch Thế Tôn.
- Người này có sân, này các Kàlàmà, bị sân chinh phục, tâm bị xâm chiếm, giết các sinh vật, lấy của không cho, đi đến vợ người, nói láo, khích lệ người khác cũng làm như vậy. Như vậy, có làm cho người ấy bất hạnh đau khổ lâu dài hay không?
- Thưa có, bạch Thế Tôn..
- Các Ông nghĩ thế nào, này các Kàlàmà, lòng si khi khởi lên trong nội tâm người nào, khởi lên như vậy là đưa lại hạnh phúc hay bất hạnh?
- Bất hạnh, bạch Thế Tôn.
- Người này có si, này các Kàlàmà, bị si chinh phục, tâm bị xâm chiếm, giết các sinh vật… có làm cho người ấy bất hạnh đau khổ lâu dài hay không?
- Thưa có, bạch Thế Tôn.
- Các Ông nghĩ thế nào, này các Kàlàmà, các pháp này là thiện hay bất thiện?

* Trang 201 *
device

- Là bất thiện, bạch Thế Tôn.
- Có tội hay không có tội?
- Có tội, bạch Thế Tôn.
- Bị người có trí quở trách hay không bị người có trí quở trách?
- Bị người có trí quở trách, bạch Thế Tôn.
- Nếu được thực hiện, được chấp nhận, có đưa đến bất hạnh đau khổ không, hay ở đây, là như thế nào?
- Ðược thực hiện, được chấp nhận, bạch Thế Tôn, chúng đưa đến bất hạnh, đau khổ, ở đây, đối với chúng con là vậy.
- Như vậy, này các Kàlàmà, điều Ta vừa nói với các Ông: “Chớ có tin vì nghe theo truyền thống; chớ có tin vì nghe theo người ta nói; chớ có tin vì được Kinh Tạng truyền tụng; chớ có tin vì nhân lý luận siêu hình; chớ có tin vì đúng theo một lập trường; chớ có tin vì đánh giá hời hợt những dữ kiện; chớ có tin vì phù hợp với định kiến; chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền, chớ có tin vì vị Sa-môn là bậc đạo sư của mình. Nhưng này các Kàlàmà, khi nào tự mình biết rõ như sau: “Các pháp này là bất thiện; các pháp này là có tội; các

* Trang 202 *
device

pháp này bị các người có trí quở trách; các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận, sẽ đưa đến bất hạnh khổ đau”, thời này Kàlàmà, hãy từ bỏ chúng! Ðiều đã được nói lên như vậy, chính do duyên như vậy được nói lên.

* Trang 203 *
device

 
Pháp Vị